سومین دوسالانه تذهیب های قرآنی
 
معرفی مصحف شماره 106 میر عبدالقادر حسینی شیرازی از گنجینه آستان قدس رضوی

  معرفی مصحف شماره 106 میر عبدالقادر حسینی شیرازی از گنجینه آستان قدس رضوی
در پی فروپاشی حكومت تیموریان و برآمدن حكومت صفویه نگرشی نو در صفحه آرایی نسخ خطی شكل می گیرد كه تحت حمایت وتوجه حاكمان شیعی صفوی با تغییرات قابل توجهی از جهت فرم و رنگ همراه می شود.  كارگاه های هنری شیراز عصر تیموری با پشتوانه دو مكتب جلایری بغداد و تركمانان تبریز، نُسخ بی نظیری را بوجود آورده بودند كه نهایت مطلوب آن  در مكتب هرات متجلی می شود . نسخه هایی در نهایت دقت و ظرافت و نظمی خاص كه با رویكرد محافظه كارانة آن دوره ، محدودیت های رنگی و طراحی خاصی را بر ایده های هنرمندان نقاش تیموری حاكم كرده بود.  
هم چنین با توجه به اهمیت ویژه خوشنویسی به خصوص در بخش نگارشی قرآن ، تزئینات و آرایه های تذهیبی رادر حداقل ممكن و با فاصله از متن قرار داده بود.
آخرین تغییرات قرآن نگاری، قرآن های موسوم به سه سطری می باشد كه تركیبی از خطوط جلی محقق، ریحان و ثلث در كنار نَسخ مشقی در متن بوده است، شمسه شروع و در صفحه افتتاحیه و صفحه ترقیم  با كتیبه های لاجوردی ، شكل نهایی آرایه های قرآنی بود كه تنوع رنگی آن محدود به لاجورد و طلایی است.
در حد فاصل اواخر قرن دهم و ابتدای قرن یازدهم هجری ( 1050 – 950 هـ) در خطه شیراز در ادامه تاثیرپذیری از دو مكتب ذكر شده  نُسخ خطی بوجود می آید كه  (به خصوص در بخش نگارش قرآن) توجه به تزئینات و آرایه ها مقدم بر خوشنویسی می شود. خطوط محقق و ریحان دوباره كاركرد کتابت  می یابند و معمولاً در 11 یا 13 سطر نوشته می شوند كه با توجه به فرم و شكل این گونه خطوط جنبه های لازم تزئینی را دارا بودند و با توجه به ریتم بلند و عمودی این گونه خطوط فرم دلپذیری را در تقسیم بندی های هر صفحه بوجود می ‌آورند ‌، كادر ساده عمودی متن قرآن تبدیل به مستطیل های افقی می شود كه با جداول رنگی و تحریرهای مشكی متعدد از هم جدا می شودو با افزودن طلااندازی، دندان موشی و نقوش گیاهی تزئین می شود
 
 
.
نگارش هر سطر با رنگ های لاجوردی، مشكی، طلایی،  تغییرات رنگی مورد نظر هنرمند آن دوره را شكل می دهد و در توسعه این ایده ها به جای طلااندازی، هم چنین رنگ های لاجورد، كبالت،‌ سرنج و شنجرف برای زمینه های متن هر سطر مرسوم می شود.
اضافه شدن صفحات دعای آغاز، فهرست سور و فالنامه فارسی در انتهای نسخه ها و بكارگیری خط نستعلیق شكل دهنده مشخص و كامل روحیه ایرانی است.
در پروسه رشد و تكامل نقوش و آرایه ها در نقاشی و تذهیب ایرانی همانگونه كه قطب الدین محمد قصه خوان شرح می دهد،‌ مبنای 7 اصل هنر نقاشی ایرانی در این دوره به تكامل خود می رسد. بكارگیری هم زمان اسلیمی های مختلف به خصوص اسلیمی ماری و نقوش ختایی با تقسیم بندی های هندسی، ترنج ها و قاب های متعدد با شكل های مختلف،‌ افزایش استفاده از رنگ طلایی چند فام كه هر كدام در دوره های گذشته بخش هایی از آن استفاده می شد در این دوره تمامی آن ها بكار گرفته می شود.
استفاده از این فرم های تذهیبی در تمام سطح صفحه چه متن و چه حاشیه از دیگر مشخصه های این نُسخ می باشد. ( در نسخه مصحف شماره 106 شصت و هشت صفحه تمام تذهیب وجود دارد و باقی صفحات نیزبا استفاده از نقوش تشعیری با تكنیك های انگ و عكس و زرافشان و قلم گیری طلایی كار شده است )
همانگونه كه ذكر شد این گونه مصاحف قاعدتاً‌ مناسب تلاوت نبوده و در حقیقت عشق ورزی هنرمند و سفارش دهنده به زیباسازی و جلوه و ابهت خود قرآن می باشد.
این شیوه قرآن نگاری و تزئین آن همراه با نام روزبهان شیرازی خوشنویس و مذهّب می باشد (كه پس از نصر سلطانی، تذهیب كار نام آور دوره تیموری در شیراز) از سرآمدن این حوزه بوده است بطور حتم خوشنویسان این گونه مصاحف خود نیز آشنایی كامل با آرایه ها و تزئینات نسخ قرآنی داشته اند كه توانسته اند هماهنگی لازم رنگی را در صفحات بوجود آورند.
عبدالقادر حسینی شیرازی از كاتبان نام آور این شیوه می باشد كه نزدیك به 10 نسخه كامل از وی باقی مانده است و علاوه بر چهار نسخه موجود در گنجینه آستان قدس رضوی، 4 نسخه نیز در موزه توپكاپی استانبول و دیگر مجموعه های دنیا از وی موجود است .
 
 
 
عبدالقادر حسینی علاوه بر اقلام سته به خط نستعلیق نیز مسلط بوده و آثاری با این خط از وی باقیمانده است. شیوه كار وی ابتدا كاملاً نزدیك به شیوه تیموری است و رنگ لاجوردی با مختصری طلایی رنگ های غالب وی بوده است . اما با بررسی یكی از نسخه های توپكاپی مشخص می شود كه در فاصله سال های (985- 970 هـ.ق ) تاج الدین حیدر برای تذهیب و تزئین نسخه ها با وی همكاری داشته است. با توجه به شیوه تاج الدین حیدر می توان حدس زد كه در دو نسخه آستان قدس رضوی نیز همكاری داشته است.
نسخه موسوم به 106 گنجینه آستان قدس رضوی كه ابعاد آن 37× 55 سانتی متر می باشد در 678 صفحه بر روی كاغذ خانبالغ حنایی رنگ ضخیم كار شده و در سال 970 هـ.ق توسط ابراهیم قطب شاه از پادشاهان دکن، وقف آستانه حضرت شده است.
دو صفحه آغازین آن تمام تذهیب است كه علاوه بر حاشیه مفصل دارای کتیبه و شمسه مفصلی است كه داخل آن با سفیدآب اوصاف قرآن كریم نگارش شده است. افزودن كتیبه و حاشیه به دور شمسه بزرگ، در ادامه و تكامل شمسه های خالی صفحات ابتدای قرآن های دوره تیموری و ایلخانی است كه معمولاً نام سفارش دهنده در آن ها قید  می شده، شرفه مفصل و بسیار ظریفی در حاشیه این تذهیب از ویژگی های خاص آن می باشد كه چهار سمت حاشیه را تا لبه های كتاب پر كرده است . در دو صفحه آغازین متن قرآن سوره حمد در دو صفحه در داخل دو ترنج کشیده به خط ثلث و با سفیدآب نوشته شده و حاشیه مذ هب نسبتا پهن کنگره دار منقش به نقوش اسلیمی آنرا محاط کرده است و شرفه ای بسیار مفصل ، فاصله تذهیب تا لبه صفحه را پر کرده است .
این شیوه شرفه از اواسط دوره تیموری و در مکتب هرات و به خصوص دوره سلطان حسین بایقرا و امیر علیشیر نوایی در نسخ ادبی و تاریخی مرسوم می شود و بیشتر در بالای تاج کتیبه های افتتاح قرار می گیرد  اما در نسخه های بی نظیر کار عبدالقادر کاملا حاشیه ها را پر می سازد .
 در لابه لای شرفه ها نقوش ختایی حل کاری شده بارنگ طلائی فضایی کاملا یکدست را بوجود می آورد.
شروع سوره بقره همراه با کتیبه ای مفصل است که تمام صفحه با نقوش تذهیبی پر شده است و حاشیه ختایی بر زمینه طلائی جلوه ای ویژه به این صفحه بخشیده است. متن سوره درون قاب های مستطیل، لاجوردی و طلایی محرر نوشته شده است
 
 
.    
نقش انواع اسلیمی به خصوص اسلیمی ماری در میان قاب بندی های هندسی در هم تنیده در تاج كتیبه مفصلاً كار شده و انواع مختلف جداول ، نقوش مختلف ، قاب ها و بخش های متن و حاشیه را از هم جدا ساخته است.
در شروع هر جزء دو صفحه مفصل و مذهب كار شده است كه در بعضی از آن ها متن قرآن بر روی زمینه طلا با سفیدآب نگارش شده و بر روی لاجورد متن با رنگ  طلایی نوشته شده است و نظیر صفحات ذكر شده حاشیه نسبتاً پهنی با شرفه مفصل از تزئینات هر صفحه است. هم چنین طرح هر دوصفحه متفاوت از دیگر صفحات است و در مواردی از زمینه كبالت روشن نیز استفاده شده است.
در صفحات میانی متن قرآن با خط ثلث و به رنگ لاجورد و طلایی بر متن سفید كاغذ نوشته شده و حاشیه تشعیری با نقوش اسلیمی ماری و گل های ختایی رنگی جلوه ای خاص به هر صفحه بخشیده ودر هر كدام طرحی متفاوت نقش شده است.
نظیر صفحات آغازین قرآن ، دعای ختم قرآن و فالنامه نیز تزئین شده است كه خط نستعلیق آن نیز با سفید بر روی متن طلایی جلوه ای ویژه دارد . و با ید به طور حتم  توسط خود عبدالقادر نوشته شده باشد. تمامی نقوش و نوشته ها در سراسر قرآن با مركب مشكی تحریر شده است که این تكنیك نیاز به زمان زیادی برای اجرا دارد و برای اجرای دقیق باید با نظارت دقیق خوشنویس انجام شود تا فرم خوشنویسی دچار تغییر و دفرمه  نشود. بنا به ترقیمه  اجرای نقوش یكی از نسخه های عبدالقادر نزدیك به 15 سال زمان برده است.
جلد این مصحف مطابق با طراحی های مكتب هرات می باشد و بصورت سوخت ضربی برجسته با نقوش تذهیبی ، قاب و لچك ترنج كار شده است . داخل جلد نیز سوخت ضربی مشبك می باشد كه از نمونه های بی نظیر جلد سازی آن دوره است. این گونه جلد ها از پایان دوره تیموری رو به انقراض می رود. در زمان اجرای جلد این مصحف جلدهای لاكی كاملاً مرسوم شده است.
در مجموع مصحف شماره 106 به خط عبدالقادر حسینی مجموعه ای كامل از تمام نقوش و هنر كتاب آرایی ایرانی است كه هیچگاه تكرار نمی شود . هم چنین باید گفته شود كه در پی مهاجرت هنرمندان ایرانی نظیر عبدالقادر حسینی به هندوستان كتاب آرایی آن منطقه كاملاً تحت شیوه ایرانی قرار می گیرد.
مجید فدائیان
 
 
 .
 
تاريخ: ۱۳۹۲/۱۱/۳
 
 

   محصولات فرهنگی

  نشر نفایس

  نگارخانه رضوان